วงการกฎหมายไทยกำลังเปลี่ยนผ่านจากยุคที่ทนายความต้องแบกเอกสารหนาเตอะเข้าห้องสมุด มาเป็นยุคที่ข้อมูลถูกจัดระเบียบด้วยอัลกอริทึม แต่การเปลี่ยนแปลงที่น่าสนใจที่สุดไม่ได้เกิดขึ้นในสำนักงานกฎหมายชั้นนำของกรุงเทพฯ หากแต่เกิดขึ้นในคลินิกกฎหมายของมหาวิทยาลัยแห่งหนึ่งทางภาคเหนือ
เมื่อวันที่ 22 พฤษภาคม 2569 ที่ผ่านมา คณะนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ (มช.) ได้ลงนามบันทึกข้อตกลงความร่วมมือ (MoU) และข้อตกลงการประมวลผลข้อมูล (DPA) กับบริษัท อินเทลลิคอร์ จำกัด เพื่อนำร่องโครงการ “Lohma: AI Legal Clinic” โครงการนี้ไม่ใช่แค่การติดตั้งซอฟต์แวร์เพื่อความทันสมัย แต่เป็นความพยายามแก้ปัญหาที่มีอยู่จริงในคลินิกกฎหมาย ซึ่งมักต้องรับมือกับข้อมูลข้อเท็จจริงที่ซับซ้อนและกระจัดกระจายจากประชาชนที่มาขอคำปรึกษา
ทำไมต้องเริ่มที่คลินิกกฎหมายมหาวิทยาลัย คำตอบอยู่ที่ภาระงานเอกสารและข้อมูลเบื้องต้นที่กินเวลามหาศาล ทำให้นักศึกษาและอาจารย์มีเวลาเหลือน้อยลงสำหรับการวิเคราะห์เชิงลึก ผู้ช่วยศาสตราจารย์ สุธาสินี สุภา หัวหน้าศูนย์ให้คำปรึกษาทางกฎหมาย มช. ระบุว่า การนำ AI “โลมา” เข้ามาช่วยจึงมีเป้าหมายเพื่อจัดระเบียบข้อมูลดิบ ลดขั้นตอนซ้ำซ้อน และคืนเวลาให้มนุษย์ได้คิดเชิงกฎหมายอย่างแท้จริง จุดนี้สะท้อนปรัชญาสำคัญที่ผู้บริหารคณะฯ ย้ำหนักแน่น นั่นคือ “AI ทำหน้าที่เตรียมข้อมูล แต่มนุษย์ต้องเป็นผู้วิเคราะห์และตัดสินใจขั้นสุดท้าย” ซึ่งเป็นหลักการที่สอดคล้องกับข้อกำหนดด้านจริยธรรมวิชาชีพและพ.ร.บ.คุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล (PDPA) ที่โครงการนี้ให้ความสำคัญตั้งแต่ต้นผ่านกระบวนการทำข้อมูลนิรนามแบบกึ่งอัตโนมัติ
หากมองในมุมของผู้รับบริการ โครงการนี้มีนัยสำคัญต่อ “การเข้าถึงความยุติธรรม” (Access to Justice) อย่างตรงไปตรงมา ผู้ก่อตั้งอินเทลลิคอร์เปิดเผยว่าแรงบันดาลใจมาจากประสบการณ์ในครอบครัวที่เคยเผชิญความยากลำบากในการเข้าถึงความช่วยเหลือทางกฎหมาย เมื่อคลินิกกฎหมายสามารถจัดการงานเอกสารได้เร็วขึ้น ผู้ที่เข้ามาปรึกษาย่อมได้รับการตอบกลับที่รวดเร็วและแม่นยำขึ้น สำหรับผู้ที่สนใจติดตามความเคลื่อนไหวของภาคประชาสังคมกฎหมายไทย สามารถดูข้อมูลเพิ่มเติมเกี่ยวกับแนวทางความร่วมมือระหว่างสถาบันการศึกษาและผู้พัฒนาซอฟต์แวร์ได้ที่ประกาศอย่างเป็นทางการของคณะนิติศาสตร์ มช. ที่ https://www.law.cmu.ac.th/en/faculty-of-law-cmu-partners-with-intellicore-to-pilot-lohma-ai-in-legal-clinic-advancing-digital-transformation-for-social-justice/
บทเรียนจากสนามทดลองคือ การเปลี่ยนผ่านที่ดีไม่จำเป็นต้องเริ่มจากองค์กรใหญ่ที่มีงบประมาณมหาศาล แต่สามารถเริ่มจากจุดที่ความเจ็บปวดชัดเจนที่สุด—นั่นคือคลินิกกฎหมายที่ขาดแคลนกำลังคนแต่มีผู้ต้องการความช่วยเหลือล้นมือ หากโมเดลนี้พิสูจน์ได้ว่าช่วยลดภาระและเพิ่มคุณภาพคำปรึกษาได้จริง ความสำเร็จดังกล่าวอาจกลายเป็นพิมพ์เขียวให้กับหน่วยงานอื่นๆ ทั่วประเทศต่อไป
